Konstitusiya Məhkəməsi Qanunverici ilə Qarşı-qarşıya: Vərəsəlikdə “mütənasiblik” və “həcm” problemi

I. Giriş

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının (bundan sonra Konstitusiya) 130-cu maddəsində Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinin (bundan sonra Konstitusiya Məhkəməsi) başlıca səlahiyyətləri sadalanmışdır. Həmin səlahiyyətlərdən biri ‘Konstitusiya və qanunların şərh edilməsidir’[1, m. 130, IV hissə]. Qeyd edilən müddəadan aydın olduğu üzrə, Konstitusiya Məhkəməsi Azərbaycan hüquq sistemində kifayət qədər güclü və əhəmiyyətli yerə malikdir. Belə ki, qərarlarının Azərbaycan Respublikasının ərazisində məcburi qüvvəyə malik olması [ 1, m. 130, IX hissə] və heç bir orqan və ya şəxs tərəfindən ləğv edilə, dəyişdirilə və ya rəsmi təfsir edilə bilməməsi[2, m. 63.4] sözügedən sarsılmaz mövqeyin bariz göstəricisidir.

Fəqət unutmamaq lazımdır ki, ‘səlahiyyət’ müəyyən dərəcədə ‘məsuliyyət’ ilə düz mütənasibdir. Başqa sözlə, səlahiyyətlər özləri ilə məsuliyyətləri də gətirir. Bu o deməkdir ki, Azərbaycanda hüquq sferasının tənzimlənməsində ciddi söz sahibi olan Konstitusiya Məhkəməsi qərarlarında çox diqqətli olmalıdır ki, təcrübədə fikir ayrılıqlarına və ziddiyyətli yanaşmalara yol açmasın.

Lakin təəssüflər olsun ki, bəzən Konstitusiya Məhkəməsinin qərarlarında anlaşmazlıq yaradanməqamlara rast gəlinir. Bu yazıda həmin növdən olan Plenum qərarlarından birinə toxunulacaq və səbəb olduğu anlaşmazlıqdan qısa şəkildə bəhs ediləcəkdir.

II. Müvafiq Plenum qərarının Təsviri

Konstitusiya Məhkəməsi 4 iyun 2018-ci il tarixli Plenum Qərarında [3] ölmüş şəxsin varislərinin onun kreditorları qarşısında məsuliyyət daşımaları məsələsinə Mülki Məcəllənin (bundan sonra MM) 472.1 və 1306-cı maddələri baxımından aydınlıq gətirməyə çalışmışdır. Burada əsas problem 1306-cı maddə ilə əlaqədar ortaya çıxmaqdadır.

Belə ki, MM-nin 1306.1-ci maddəsinə əsasən, vərəsələr miras qoyanın kreditorlarının mənafelərini alınmış aktivdə özlərindən hər birinin payına mütənasib surətdə birgə borclu kimi tam ödəməyə borcludurlar.

Məhkəmə qərarında yazır ki, borclunun ölümü halında mirası qəbul etmiş vərəsələrin miras qoyanın öhdəlikləri üzrə borcluya çevrildiyini nəzərə alaraq, ilk növbədə, mirası qəbul etmiş vərəsələr miras qoyanın kreditoru qarşısında məsuliyyət daşımalıdırlar... Vərəsələrin məsuliyyətinin həddi ilə bağlı qeyd olunmalıdır ki, miras qoyanın borcuna görə vərəsələrin məsuliyyəti mirasın həcmi ilə məhdudlaşır.  

Göründüyü kimi, qanunvericin MM-nin 1306.1-ci maddəsində ‘mütənasib’ sözündən istifadə etməsinə rəğmən, Konstitusiya Məhkəməsi ‘həcm’ sözünü işlədir. Necə deyərlər, qəribi burada ağlamaq tutur.

III. Problemin Təhlili və Səbəbi

A. Təhlil

‘Mütənasib’ sözü “bir nisbətdə olan” deməkdir, yəni “faiz/hissə olaraq bərabər”. ‘Həcm’ isə miqdarla bağlı olaraq işlədilir və “bir şeyin həcmində” deyildikdə onunla ‘miqdarda/sayca bərabər’ kimi başa düşülür.

Bu sözlərin ifadə etdiyi mənaların və Konstitusiya Məhkəməsinin qənaətinin yol açdığı müşkülün daha dolğun anlaşılması məqsədi ilə belə bir nümunəyə diqqət yetirmək arzuolunandır:

Fərz edək ki, X adlı şəxs vəfat edir və vəsiyyətnamə yazmayıb. Bu halda onun 4 övladı, A, B, C və D qanunvericiliyin tələblərinə uyğun olaraq qanun üzrə vərəsə hesab edilirlər [4, m. 1159.1.1]. Miras qoyanın aktivi yalnız dəyəri 80 000 AZN təşkil edən mənzildən ibarətdir. Passivində isə K adlı şəxsə (kreditor) olan 100 000 AZN borc vardır. Qanun üzrə vərəsə olan A, B, C və D mirası qəbul edirlər. Bu halda mənzilin dəyəri 4 hissəyə bölünür və hərəyə 20 000 AZN olmaqla çatır. Aydındır ki, hər övlada mənzilin ümumi dəyərinin 25%-lik hissəsi çatır.

(1) Əgər burada qanunvericinin 1306.1-ci maddədə yazdığı kimi, ‘mütənasib’ sözü əsas götürülərsə, o zaman, hər bir övlad miras qoyanın kreditora olan borcunun 25%-lik hissəsini ödəməlidir. Çünki hər biri aktivdən neçə faiz əldə edibsə, passivdən də həmin faizdə öhdəlik üzərinə götürür. Belə olduqda, hər biri 25 000 AZN kreditora ödəyəcək.

(2) Lakin əgər Konstitusiya Məhkəməsinin bildirdiyinə uyğun olaraq, ‘həcm’ sözü nəzərdə tutularsa, vərəsələr hərəyə 20 000 AZN aktiv əldə etdikləri üçün kreditora da bu miqdara bərabər 20 000 AZN ödəniş etməlidirlər.

Yuxarıdakı nümunənin ilk halında, kreditora mütənasib ödənişlər edilməsi nəticəsində borc öhdəliyi tam icra edilmişdir. İkinci halda isə aktivin həcmində ödəniş edildi deyə, ümumilikdə, öhdəliyin 20 000 AZN təşkil edən hissəsi icra edilməmiş qaldı. Bu hal isə əsla ədalətli qəbul edilə bilməz. Konstitusiya Məhkəməsinin şərhi məhz belə bir sonluğa səbəb olur. Aydındır ki, burada qanunvericinin mövqeyi ilə Konstitusiya Məhkəməsinin qənaəti arasında ziddiyyət vardır. Şübhəsiz ki, qanunvericinin yanaşması üstün hesab edilir.

Əks-arqument olaraq deyilə bilər ki, ‘mütənasib’ ödəniş də ədalətli deyil, çünki baxmayaraq ki, vərəsələrin hər biri 20 000 AZN əldə etdi, kreditora 25 000 AZN ödəməli oldular. Belə bir arqument məntiqli olmazdı. Belə ki, vərəsə vərəsəliyə çağırıldığını bildiyi və ya bilməli olduğu gündən üç ay ərzində mirasın qəbulundan imtina edə bilər [4, m. 1256]. Yəni cari nümunədə vərəsələr öz azad iradələri ilə hərəkət edərək mirası qəbul ediblər. İmtina hüquqlarını həyata keçirməyiblər.

B. Səbəb

Konstitusiya Məhkəməsinin bu mövqeni formalaşdırmasının arxa planına nəzər yetirmək yaxşı olar. Belə ki, 1964-cü il tarixli Azərbaycan SSR MM-nin 559-cu maddəsinin ilk cümləsində yazılırdı ki, “Mirası qəbul etmiş vərəsə, miras qoyanın borcları üçün, onun payına düşən miras əmlakının həqiqi dəyəri həcmində məsuliyyət daşıyır”. AR Mülki Məcəlləsi bu yanaşmadan imtina etmiş və  Alman, Türk-İsveçrə yanaşmasını mənimsəmiş, yəni məsuliyyətin miras aktivinin həcminə görə deyil, aktivdəki paya mütənasib olmasını qəbul etmişdir. Rusiya Federasiyasının cari Mülki Məcəlləsinin 1175-ci maddəsi hələ də Sovet yanaşmasını davam etdirməkdədir, yəni mütənasib deyil, həcmə uyğun. Rusiya Federasiyası Ali Məhkəməsi Plenumunun “Vərəsəliyə dair məhkəmə təcrübəsinə dair” 29 may 2012-ci il tarixli Qərarının 60-cı bəndi də bu məsələyə eyni şəkildə toxunur. Görünən odur ki, AR Konstitusiya Məhkəməsi Rusiya Federasiyası MM və adıçəkilən Plenum Qərarının təsirində qalmışdır.

IV. ‘Həcm’ anlayışı heç bir halda keçərli deyilmi?

Konstitusiya Məhkəməsinin şərhi miras qoyanın vərəsələri mövcud olduğu hallarda qəbuledilən deyildir. Amma bir situasiya var ki, orada keçərli hesab edilə bilər. Belə ki, MM-nin 1314-cü maddəsinə əsasən, vərəsələri olmayan əmlak dövlətə keçdikdə, miras qoyanın borcları üzrə o, vərəsə kimi məsuliyyət daşıyır. Normada gizli boşluq mövcuddur; maddə heç bir istisnaya yer verməyəcək qədər geniş qələmə alınmışdır. Halbuki 1266-cı maddədən aydındır ki, dövlətin vərəsəliyi “icbari vərəsəlik”dir. Bu mənada, 1314-cü maddə dövlətə münasibətdə dar mənada və Konstitusiya Məhkəməsinin dediyi kimi ‘həcm’ anlayışına uyğun şəkildə tətbiq edilməlidir. Yenidən bir nümunəyə baxmaq yerinə düşərdi:

Tutaq ki, miras qoyan vəsiyyətnamə yazmayıb və qanun üzrə vərəsə olacaq heç bir ailə üzvü və ya qohumu yoxdur. Bu halda, son qanun üzrə vərəsə dövlət olur və dövlətin bundan imtina hüququ yoxdur [4, m. 1266]. Miras qoyanın 50 000 AZN aktivi, 500 000 AZN passivi mövcuddur. Bu halda dövlət ‘həcm’ anlayışına uyğun olaraq, 50 000 AZN aktivi qəbul edib, 50 000 AZNpassivi üzərinə götürməlidir, çünki əgər dövlət ‘mütənasiblik’ anlayışına uyğun olaraq 500 000 AZN passivi bütövlükdə üzərinə götürərsə, yerdə qalan 450 000 AZN-i xəzinədən ödəməlidir. Ən sadə izahla, xəzinədə olan pul Azərbaycan Respublikası xalqından yığılan vergidən və digər əməliyyatlardan formalaşır. Bu səbəblə də, qalan passivin büdcədən ödənilməsi xalqa münasibətdə ədalətsiz və dövlətə münasibətdə zərərli nəticə sayılar.

V. Nəticə

Yuxarıda aparılan qısa təhlildən aydındır ki, Konstitusiya Məhkəməsinin sözügedən Plenum qərarındakı baxış bucağı qanunvericinin yanaşmasına uyğunsuzdur. Əlavə olaraq, Məhkəmə bu şərhini 19 aprel 2023-cü il tarixli qərarında təkrarlamışdır [5]. Bu halda Qanunvericiliyə üstünlük verilməsi arzuolunandır, çünki qanun daha üstün qüvvəyə malikdir. Ümid etmək olar ki, ölkəmizdə hüquq sferası inkişaf etdikcə Konstitusiya Məhkəməsi də öz yanaşmalarını təkmilləşdirəcək və detallara daha diqqətlə yanaşaraq daha dolğun və məqsədəmüvafiq qərarlar qəbul edəcək.

Qeyd: Yazının lazımından uzun olmaması və oxuyucunun diqqətini təməl məsələdən yayındırmaması üçün müvafiq Plenum Qərarının yazının məqsədlərinə uyğun hissələrinə toxunulmuş, qərar bütövlükdə təhlil edilməmişdir. Qərarı tam oxumaq istəyənlər aşağıda göstərilən link vasitəsilə keçid edə bilərlər:

https://e-qanun.az/framework/39349

      İstinad edilən Qanunvericilik və Qərarlar:

1. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, 1995.

2. “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası qanunu, 2003.

3. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 472.1 və 1306-cı maddələrinin əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair Konstitusiya Məhkəməsinin 4 iyun 2018-ci il tarixli Plenum qərarı.

4. Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi, 2000.

5. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 269.1, 269.5, 460.1 və 1306.1-ci maddələrinin əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair Konstitusiya Məhkəməsinin 19 aprel 2023-cü il tarixli Plenum qərarı.