Cinayət Prosesində Texnologiya:Alqoritmik Qeyri-müəyyənlikvə Ədalətli MəhkəməAraşdırması Hüququ

1. Giriş

Müasir texnoloji nailiyyətlər cəmiyyətin müxtəlif sahələrinə getdikcə daha çox inteqrasiya olunur. Bu texnologiyalardan biri olan süni intellekt (Sİ) inkişaf edərək insan həyatının müxtəlif sahələrində, o cümlədən hüquqi araşdırmalarda tətbiq olunur. Sİ-nin istifadəsi müəyyən imkanlar təqdim etməklə yanaşı, onun tənzimlənməsi, fəaliyyət prinsipləri və praktiki tətbiqi ilə bağlı müxtəlif hüquqi və institusional məsələlərin də nəzərdən keçirilməsini zəruri edir. Bu baxımdan, məqalədə ilk növbədə Sİ anlayışı və onun cinayət prosesində tətbiqi araşdırılır, həmçinin bu tətbiqin insan hüquqları baxımından yarada biləcəyi məsələlər nəzərdən keçirilir. Sonrakı hissədə isə Konvensiya çərçivəsində bu kontekstdə əhəmiyyət kəsb edən əsas hüquqi təminatlar təhlil olunur.

Avropa İttifaqı səviyyəsində Avropa Komissiyası “Avropa üçün Sİ” adlı kommunikasiyasında Sİ-ni öz mühitini təhlil edərək müəyyən məqsədlərə çatmaq üçün hərəkətlər edən və ağıllı davranış nümayiş etdirən sistemlər kimi təsvir etmişdir [1]. Aİ-nin Sİ haqqında Aktı Sİ sistemlərini müxtəlif səviyyələrdə müstəqil fəaliyyət göstərmək üçün nəzərdə tutulmuş və fiziki və ya virtual mühitlərə təsir edən proqnozlar, tövsiyələr, məzmun və ya qərarlar kimi nəticələr yaratmaq qabiliyyətinə malik maşın əsaslı sistemlər kimi müəyyən edir [6].

2. Sİ-nin Cinayət Prosesində Tətbiqi

Sİ-nin məhkəmə mühitindəki hazırkı tətbiqləri arasında mətndəki nümunələri müəyyən etməklə məhkəmə sənədlərinin axtarıla bilən hala gətirilməsi, tərəflərə mübahisələrinin həlli ilə bağlı məsləhətlərin təqdim edilməsi və əvvəlki məhkəmə təcrübəsindəki nümunələr əsasında mübahisələrin mümkün nəticələrinin proqnozlaşdırılması yer alır [7]. İşlərin müqayisəli təhlili vasitəsilə Sİ sistemləri hüquqi nəticələrin ardıcıl şəkildə müəyyən edilməsinə kömək edə bilər. Sİ hüquqi sistemlərə getdikcə daha çox inteqrasiya olunduqca, onun istifadəsinin ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsi baxımından doğura biləcəyi hüquqi və etik məsələlərin nəzərdən keçirilməsi də əhəmiyyət kəsb edir.

Sİ-nin ədalət mühakiməsi sistemində artan istifadəsi onun cinayət prosesinin hansı mərhələlərində tətbiq oluna bildiyinə nəzər saldıqda daha aydın görünür. Sİ-nin cinayət prosesində istifadəsini şərti olaraq dörd fərqli mərhələdə nəzərdən keçirmək mümkündür. Birincisi, hələ konkret şübhəli şəxsin, hətta araşdırılacaq qanunsuz hərəkətin belə müəyyən edilmədiyi istintaqdan əvvəlki mərhələdir [3]. Bu mərhələdə Sİ-nin tətbiq olunduğu sahələrdən biri proqnozlaşdırıcı polislik fəaliyyətidir. Bu yanaşma gələcək cinayətlərin baş verə biləcəyi ehtimal olunan yerləri müəyyənləşdirmək məqsədilə keçmiş cinayət statistikası ilə müşahidə məlumatlarını birləşdirən alqoritmik modellərdən istifadə edir və polis resurslarının həmin ərazilərə yönəldilməsinə kömək edə bilər. Bununla yanaşı, belə sistemlərin istifadəsi məlumatların keyfiyyəti və formalaşma üsulu ilə bağlı müəyyən risklərin nəzərə alınmasını tələb edir. Məsələn, tarixi məlumatlar polis fəaliyyətində müəyyən qeyri-bərabərlikləri əks etdirirsə, Sİ sistemlərinin həmin məlumatlardakı nümunələri təkrar istehsal etməsi mümkündür. Bu baxımdan, Sİ sistemləri mövcud məlumatlardakı nümunələri yalnız əks etdirməklə kifayətlənməyərək onların gələcək tətbiqlərdə davam etməsinə də təsir göstərə bilər.

İstintaq mərhələsinə keçdikdə, Sİ sübutların əldə edilməsi və yoxlanılması prosesində köməkçi vasitə kimi istifadə oluna bilər. Konkret cinayət müəyyən edildikdən sonra avtomatlaşdırılmış sistemlər ilkin hesabatların qiymətləndirilməsi məqsədilə mətn strukturlarının təhlilində ittiham orqanlarına kömək edə bilər [3]. Məhkəmə baxışı mərhələsində isə Sİ avtomatlaşdırılmış risk qiymətləndirmə platformaları vasitəsilə məhkəmə qərarlarının qəbuluna dəstək göstərə bilər. Bu sistemlər residiv riskinin statistik ehtimalını qiymətləndirmək üçün şəxsin fərdi amillərini emal edir. Hakimlər ehtiyat tədbirlərinin və ya konkret sanksiyaların müəyyən edilməsində bu qiymətləndirmələrdən istifadə edə bilərlər [3].

Nəhayət, Sİ hüquqi prosesin müxtəlif mərhələlərində köməkçi vasitə kimi istifadə oluna bilsə də, hökmün və cəzanın müəyyən edilməsində hakimin rolunu əvəz etməsi məsələsi ayrıca hüquqi qiymətləndirmə tələb edir. Cəzanın müəyyən edilməsi hakimin səlahiyyətində qalır və məhkəmə qərarlarının hakimin daxili inamına əsaslanması prinsipi bu baxımdan əhəmiyyət daşıyır [4, s. 152]. Buna görə də Sİ sistemlərinin cinayət prosesində istifadəsi zamanı insanın qərarvermə prosesindəki rolu və məsuliyyətinin qorunması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Nəticə etibarilə, Sİ-nin cinayət prosesinin müxtəlif mərhələlərinə inteqrasiyası onun insan hüquqları və Konvensiya çərçivəsində nəzərdə tutulan hüquqi təminatlarla uyğunluğunun qiymətləndirilməsini zəruri edir.

3. Alqoritmik Qeyri-şəffaflığın Cinayət Prosesində Ədalətli Məhkəmə Araşdırması Hüququna Təsiri

Alqoritmik qeyri-şəffaflıq bu kontekstdə nəzərdən keçirilməli olan məsələlərdən biridir. İlk növbədə, qeyri-şəffaflıq anlayışının bu kontekstdə nə ifadə etdiyini müəyyənləşdirmək vacibdir. Alqoritmin nəticəsi cinayət prosesində sübut kimi və ya qərar qəbulunun dəstəklənməsi məqsədilə istifadə oluna bilər. Alqoritmik sistemlərdə meydana çıxan xətalar məlumatların daxil edilməsi, proqram kodu və ya prosesə insan müdaxiləsi ilə əlaqəli ola bilər [5, s. 6]. Alqoritmik qeyri-şəffaflığın müxtəlif formaları mövcuddur. Korporativ və ya dövlət sirrinin qorunması məqsədilə məlumatların məhdudlaşdırılması, texniki savadsızlıq, habelə sistemin fəaliyyətinin izah edilə bilməməsi qeyri-şəffaflığın yaranmasına səbəb ola bilər [5, s. 10]. Xüsusilə, belə hesablama məxfiliyi texniki xətaların müəyyən edilməsini, sistemin əsasında duran metodologiyanın anlaşılmasını və əldə edilmiş nəticələrin qanuniliyinin qiymətləndirilməsini çətinləşdirə bilər. Bu baxımdan, alqoritmik qeyri-şəffaflıq cinayət prosesində tərəflərin nəticələrə effektiv şəkildə etiraz etmək imkanları və ədalətli məhkəmə araşdırması hüququ baxımından əhəmiyyətli məsələlər doğura bilər.

Konvensiyanın 6-cı maddəsində [8, maddə 6] təsbit olunmuş ədalətli məhkəmə araşdırması hüququ bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ədalətli məhkəmə araşdırmasının təminatları müəyyən hallarda məhkəməyəqədər mərhələdən etibarən tətbiq oluna bilər, çünki cinayət prosesi bütöv şəkildə qiymətləndirilir və prosesin əvvəlki mərhələlərində baş verən pozuntular sonrakı mərhələlərdə məhkəmə araşdırmasının ədalətliliyinə təsir göstərə bilər. Alqoritm əsaslı sübutlar kontekstində isə müdafiə tərəfinin sübutlarla tanış olmaq və onlara etiraz etmək imkanları xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Konvensiyanın 6-cı maddəsinin 3-cü bəndinin (d) yarımbəndi ittiham olunan şəxsin əleyhinə ifadə verən şahidlərin dindirilməsini və müdafiə tərəfinin şahidləri müəyyən şərtlər daxilində dindirmək imkanının təmin edilməsini nəzərdə tutur.

Bu məsələ Yüksel Yalçınkaya Türkiyəyə qarşı işində [9] daha konkret şəkildə nəzərdən keçirilmişdir. Həmin işdə ərizəçinin məhkumluğu ilə bağlı rəqəmsal sübutlara çıxış və onların yoxlanılması məsələləri də əhəmiyyət daşımışdır. Məhkəmə elektron sübutların toplanması, emalı və təhlili üçün xüsusi texnologiyalardan istifadə edilməsinin onları ənənəvi sübut formalarından fərqləndirə biləcəyini qeyd etmişdir. Belə sübutların texniki mürəkkəbliyi onların həqiqiliyinin, dəqiqliyinin və bütövlüyünün qiymətləndirilməsini həm məhkəmə, həm də müdafiə tərəfi üçün çətinləşdirə bilər. Eyni zamanda, sübutların effektiv şəkildə araşdırılması və onlara etiraz edilməsi üçün tələb olunan texniki məlumat və resurslara çıxışın məhdud olması müdafiə tərəfinin prosessual imkanlarına təsir göstərə bilər. Bu baxımdan, rəqəmsal və alqoritm əsaslı sübutların istifadəsi zamanı tərəflərin həmin sübutların məzmununu, mənşəyini və etibarlılığını qiymətləndirməsi üçün kifayət qədər imkanların təmin edilməsi əhəmiyyət kəsb edir.

Bu çərçivədə Sİ sistemlərinin insan hüquqları prinsipləri nəzərə alınmaqla hazırlanması və tətbiq edilməsi məsələsi aktuallaşır. Mövcud yanaşmaların bir qismi də bu məqsədə xidmət edir. Avropa Şurasının Ədalət Mühakiməsinin Səmərəliliyi üzrə Komissiyası [2] məhkəmə sistemlərində Sİ-nin istifadəsinə dair beş etik prinsip müəyyən etmişdir. Bu prinsiplərdən biri “istifadəçi nəzarəti altında” prinsipidir. Həmin prinsipə əsasən, məhkəmə mütəxəssisləri sistemə daxil edilən məlumatları, təqdim olunan informasiyanı və ya sistem tərəfindən formalaşdırılan nəticələri yoxlamaq və nəzərdən keçirmək imkanına malik olmalıdırlar. Bu yanaşmanın praktiki səmərəliliyi isə, digər məsələlərlə yanaşı, mütəxəssislərin istifadə olunan sistemin nəticələrini qiymətləndirmək üçün kifayət qədər texniki bilik və imkanlara malik olmasından asılıdır.

Yuxarıda qeyd olunan məsələlər Sİ sistemlərinin cinayət prosesində istifadəsi zamanı müdafiə tərəfinin effektiv etiraz imkanlarının təmin edilməsinin əhəmiyyətini göstərir. Bu baxımdan, məlumatlandırma səviyyəsi də nəzərə alınmalı məsələlərdən biridir. Əgər şəxs onunla bağlı qərarın və ya qiymətləndirmənin hazırlanmasında Sİ sistemindən istifadə edildiyindən xəbərdar deyilsə, həmin sistemin tətbiqinə və ya onun nəticələrinə etiraz etmək imkanından faktiki olaraq istifadə edə bilməyə bilər. Buna görə də Sİ sistemlərinin cinayət prosesində istifadəsi zamanı şəxslərin bu cür sistemlərin tətbiqi barədə müvafiq şəkildə məlumatlandırılması və onların nəticələrini mübahisələndirmək üçün zəruri prosessual imkanlara malik olması məsələsi ayrıca əhəmiyyət daşıyır.

4. Nəticə

Nəticə etibarilə, Sİ texnologiyalarının cinayət ədalət mühakiməsində istifadəsi müəyyən imkanlar təqdim etməklə yanaşı, onların tətbiqi ilə bağlı bir sıra hüquqi və praktiki məsələlərin də nəzərdən keçirilməsini tələb edir. Bu məqalənin məqsədi Sİ-nin cinayət ədalət mühakiməsində istifadəsinin tamamilə istisna edilməsini və ya onun bütün tətbiq formalarının özlüyündə problemli hesab edilməsini müdafiə etmək deyil. Əsas diqqət alqoritmik qeyri-şəffaflığın cinayət prosesinin iştirakçılarının hüquqlarına və onların prosessual imkanlarına mümkün təsirlərinin araşdırılmasına yönəldilmişdir. Bu baxımdan, texnoloji inkişaf və onun ədalət mühakiməsində tətbiqi əsas hüquqların və prosessual təminatların qorunması ilə uzlaşdırılmalı, texnoloji həllərin istifadəsi zamanı bu hüquq və təminatların səmərəli şəkildə həyata keçirilməsi nəzərə alınmalıdır.